Tối ưu hóa hiệu quả năng lượng trong công nghiệp: Động lực từ chính sách, công nghệ và cơ chế tài chính mới

Nhân dịp chuỗi sự kiện toàn quốc thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019–2030 (VNEEP3) sắp diễn ra tại thành phố Đà Nẵng từ ngày 13 đến ngày 16 tháng 8 năm 2026, Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khuyến công thực hiện bài phỏng vấn chuyên sâu với chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu – Trưởng phòng Giải pháp Kỹ thuật thuộc Công ty Cổ phần giải pháp công nghệ Việt Nam.

Chuỗi sự kiện do Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) chủ trì tổ chức, đóng vai trò điểm tựa chiến lược giúp cộng đồng doanh nghiệp tháo gỡ các điểm nghẽn về công nghệ và tài chính, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và trung hòa carbon.

Thực trạng cường độ năng lượng và áp lực tuân thủ quy định pháp luật

Phóng viên: Thưa chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu, từ thực tiễn tư vấn kỹ thuật cho các doanh nghiệp công nghiệp, ông đánh giá như thế nào về bức tranh tiêu thụ năng lượng và áp lực tuân thủ chính sách hiện nay?

Phỏng vấn chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Giải bài toán hiệu quả năng lượng trong khu vực công nghiệp

Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Hiện nay, chi phí năng lượng vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong hoạt động sản xuất của nhiều doanh nghiệp công nghiệp. Khu vực công nghiệp cũng là khu vực sử dụng năng lượng lớn, chiếm hơn 50% tổng tiêu thụ năng lượng của cả nước. Qua quá trình tư vấn thực tế, chúng tôi nhận thấy tiềm năng tiết kiệm năng lượng tại doanh nghiệp vẫn còn nhiều, từ khâu quản lý, vận hành đến đầu tư cải tiến thiết bị và công nghệ.

Bên cạnh bài toán chi phí, doanh nghiệp cũng phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Đối với các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, các yêu cầu về quản lý năng lượng, kiểm toán năng lượng và chế độ báo cáo đã được quy định khá rõ.

Cụ thể, đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, yêu cầu về giảm phát thải, dấu chân carbon hay các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu cũng đang tác động ngày càng rõ hơn. Vì vậy, tiết kiệm năng lượng không chỉ để đáp ứng quy định mà còn giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, giảm phát thải và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Nâng cao chất lượng kiểm toán năng lượng và định chuẩn kỹ thuật

Phóng viên: Kiểm toán năng lượng được xem là bước khởi đầu bắt buộc để nhận diện tổn thất, nhưng chất lượng dịch vụ này trên thị trường thời gian qua vẫn chưa đồng đều. Cần có giải pháp gì để chuẩn hóa, thưa ông?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Kiểm toán năng lượng đóng vai trò như việc khám sức khỏe định kỳ cho toàn bộ hệ thống năng lượng của nhà máy. Tuy nhiên, năng lực còn hạn chế, chưa đồng đều đã dẫn đến tình trạng một số báo cáo kiểm toán chỉ mang tính hình thức, chưa chỉ ra được các giải pháp cải tiến chuyên sâu có tính khả thi cao về mặt tài chính.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, Bộ Công Thương đang chủ trì xây dựng dự thảo Định mức kinh tế – kỹ thuật cho hoạt động kiểm toán năng lượng và tư vấn xây dựng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001. Dự thảo này tiếp cận dựa trên 3 cấu phần chi phí minh bạch gồm lao động chuyên gia, máy móc thiết bị đo kiểm chuyên dụng và vật tư khảo sát. Định mức được phân hạng rõ ràng theo 3 nhóm quy mô tiêu thụ năng lượng của doanh nghiệp, quy định cụ thể từng bước công việc từ thu thập dữ liệu, khảo sát thực địa, đo đạc thông số dòng điện, nhiệt lượng đến phân tích bài toán đầu tư.

Về mặt công nghệ ứng dụng, các doanh nghiệp hiện nay có thể triển khai ngay các giải pháp kỹ thuật mang lại hiệu quả tức thì:

• Tối ưu hóa hệ thống điện: Trang bị các bộ tụ bù công suất phản kháng (CSPK) hạ thế và trung thế, kết hợp cuộn kháng lọc sóng hài để nâng cao hệ số công suất cosϕ, giảm tổn thất trên đường dây và tránh các khoản chi phí mua công suất phản kháng.
• Giám sát an toàn và thất thoát nhiệt: Lắp đặt hệ thống tự động giám sát nhiệt độ thiết bị điện trong các trạm biến áp 110kV, 220kV và 500kV giúp ngăn ngừa sự cố và giảm thiểu thất thoát điện năng do quá nhiệt.
• Điều khiển truyền động thông minh: Áp dụng bộ biến tần và các bộ chuyển nguồn ATS để tối ưu hóa công suất hoạt động của hệ thống máy nén khí, bơm, quạt gió theo tải thực tế, giúp tiết kiệm từ 15% đến 40% điện năng tiêu thụ khâu truyền động.
• Tận dụng nguồn năng lượng dư thừa: Triển khai giải pháp phát điện tận dụng nhiệt thải (WHR) đối với các ngành công nghiệp nặng như xi măng, nhiệt điện, giúp nhà máy tự đáp ứng 25–30% nhu cầu điện nội bộ.
• Khai thông dòng vốn từ Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả

Phóng viên: Rào cản lớn nhất khiến nhiều doanh nghiệp trì hoãn đầu tư công nghệ xanh là nguồn vốn. Hội thảo tham vấn thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả tại Đà Nẵng lần này có ý nghĩa như thế nào đối với việc tháo gỡ vướng mắc đó?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Rào cản về vốn và rủi ro kỹ thuật vẫn là hai vấn đề lớn khi doanh nghiệp xem xét đầu tư các dự án tiết kiệm năng lượng. Thực tế có nhiều dự án có hiệu quả kinh tế tốt, thời gian hoàn vốn hợp lý nhưng doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận vốn vay do yêu cầu về tài sản bảo đảm. Ở chiều ngược lại, các tổ chức tài chính cũng gặp khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả kỹ thuật, xác định mức tiết kiệm năng lượng và dòng tiền thực tế của dự án.

Việc Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi và Nghị định số 30/2026/NĐ-CP đã quy định về Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là một bước tiến quan trọng để hình thành một kênh tài chính riêng cho lĩnh vực này. Hội thảo tham vấn về thiết kế Quỹ tại Đà Nẵng ngày 13 tháng 8 năm 2026 có ý nghĩa trong việc tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức, cơ chế tài chính và phương thức hoạt động của Quỹ trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét quyết định.

Theo quy định hiện nay, Quỹ có thể huy động vốn, cho vay, đầu tư, ủy thác và nhận ủy thác, đồng thời hỗ trợ, tài trợ cho các dự án và hoạt động thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Trong quá trình thiết kế Quỹ, nếu xây dựng được các công cụ tài chính phù hợp với đặc thù của dự án tiết kiệm năng lượng thì sẽ giúp doanh nghiệp giảm bớt khó khăn về vốn, đồng thời tạo điều kiện để các tổ chức tài chính tham gia sâu hơn vào thị trường này.

Một tác động khác tôi cho rằng rất đáng chú ý là khả năng thúc đẩy thị trường dịch vụ năng lượng, trong đó có mô hình ESCO. Với mô hình này, đơn vị cung cấp dịch vụ năng lượng có thể tham gia từ khâu đánh giá, đề xuất giải pháp đến đầu tư và thực hiện dự án theo hợp đồng hiệu quả năng lượng. Trong một số mô hình, ESCO có thể trực tiếp đầu tư hoặc thu xếp nguồn vốn và thu hồi chi phí từ giá trị năng lượng tiết kiệm được, qua đó giảm áp lực đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp.

Nếu kết hợp được nguồn lực của Quỹ với các chương trình hỗ trợ hiện có như khuyến công quốc gia, khuyến công địa phương và các nguồn tài chính xanh khác, doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, sẽ có thêm điều kiện để triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng và đổi mới công nghệ.

Phóng viên: Ông có thể phân tích về tác động chính sách và lộ trình chuyển đổi bền vững

Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Sự tích hợp chức năng quản lý nhà nước tại Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (ĐCK) tạo ra tác động dây chuyền tích cực lên toàn bộ hệ sinh thái năng lượng công nghiệp. Việc liên kết chặt chẽ giữa ứng dụng khoa học công nghệ, kiểm soát tiêu thụ năng lượng và triển khai khuyến công tại các địa phương giúp quy trình hỗ trợ doanh nghiệp diễn ra đồng bộ, không bị chia cắt bởi các rào cản hành chính.

Phân tích cơ chế tác động cho thấy quá trình này tạo ra ba cấp độ hiệu ứng lan tỏa rõ rệt trong nền kinh tế. Ở cấp độ trực tiếp, việc ban hành các định mức kinh tế – kỹ thuật chuẩn hóa quy trình kiểm toán năng lượng giúp loại bỏ các báo cáo hình thức, hỗ trợ doanh nghiệp xác định chính xác các điểm tổn thất và tiềm năng tiết kiệm.

Ở cấp độ tiếp theo, kết quả kiểm toán năng lượng đạt chuẩn trở thành cơ sở kỹ thuật đáng tin cậy để các ngân hàng và Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả tiến hành thẩm định, giải ngân vốn vay bảo lãnh. Điều này làm giảm thiểu đáng kể rủi ro tài chính cho cả bên vay và bên cho vay.

Ở cấp độ dài hạn, việc tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi và công nghệ hiệu suất cao giúp các doanh nghiệp sản xuất nội địa hạ cường độ năng lượng, giảm dấu chân carbon trên mỗi đơn vị sản phẩm. Tác động này giúp doanh nghiệp vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe như CBAM, duy trì chuỗi cung ứng toàn cầu và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia.

Phóng viên: Cuối cùng xin ông hãy nêu các Khuyến nghị hành động cho các bên liên quan

Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu: Chuỗi sự kiện Triển lãm và hội thảo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả toàn quốc năm 2026 tại thành phố Đà Nẵng từ ngày 13 đến 16 tháng 8 năm 2026 đóng vai trò đòn bẩy quan trọng thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công nghiệp. Để tận dụng tối đa các cơ hội từ chuỗi sự kiện và chính sách mới, các chủ thể trong nền kinh tế cần chủ động thực hiện các lộ trình hành động cụ thể.

Đối với các cơ sở sử dụng năng lượng, việc đầu tiên là thay đổi tư duy xem kiểm toán năng lượng từ một nghĩa vụ pháp lý thuần túy thành một cơ hội đầu tư mang lại lợi nhuận vận hành lâu dài. Doanh nghiệp cần chủ động cử cán bộ kỹ thuật tham dự các hội thảo chuyên đề tại Đà Nẵng, trực tiếp kết nối với 100 gian hàng công nghệ tại Hội chợ triển lãm bờ Đông cầu Rồng để lựa chọn các giải pháp thiết bị phù hợp với dây chuyền của đơn vị mình. Đồng thời, cần chuẩn bị sẵn sàng hồ sơ dự án để tiếp cận nguồn vốn từ Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả ngay khi Quỹ chính thức đi vào hoạt động.

Đối với các đơn vị tư vấn và cung cấp giải pháp kỹ thuật, việc tuân thủ các quy trình định mức kinh tế – kỹ thuật mới là điều kiện tiên quyết để nâng cao uy tín dịch vụ. Các đơn vị cần tăng cường năng lực ứng dụng công nghệ số, IoT trong đo kiểm, đồng thời mở rộng hợp tác với các tổ chức tài chính để phát triển mạnh mẽ mô hình ESCO, chia sẻ rủi ro đầu tư với doanh nghiệp.

Đối với các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương, Sở Công Thương và Trung tâm Khuyến công các tỉnh, thành phố cần đóng vai trò cầu nối thông tin, tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện nghiêm túc các quy định của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Việc lồng ghép hiệu quả nguồn kinh phí khuyến công quốc gia và địa phương với các hoạt động của Chương trình VNEEP3 sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, hỗ trợ tích cực cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại các cụm công nghiệp thực hiện chuyển đổi xanh thành công.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Chuyên gia Nguyễn Trọng Hậu về cuộc trao đổi này.

Thực hiện: Hiển Bùi – Phòng KHCN – ĐMST